nr: 1/2015Maska

Archiwum

Wyszukaj:
Znaleziono wpisów: 68
1/2015
Interpretacje
Wilhelm Feldman: w walce o światopogląd (neoromantyczny)

Stanisław Brzozowski cyklicznie pojawia się w horyzoncie zainteresowania badaczy literatury. Kolejny już nawrót do refleksji nad pismami autora Legendy Młodej Polski pozwala ukazać jego bogaty i niezwykle różnorodny dorobek w nowym świetle, poddać jego teksty zabiegom interpretacyjnym, które mają szansę wydobyć z nich treści niedostrzeżone przez wcześniejszych komentatorów. Na tle nieustającego zainteresowania Brzozowskim Wilhelm Feldman wydaje się postacią cokolwiek zapomnianą, o czym świadczyć może fakt, że poświęcane mu uwagi raczej nie reprezentują poziomu pogłębionej krytycznej analizy. Tymczasem podkreślić należy, że dla Brzozowskiego był Feldman jednym z partnerów – czasem antagonistą, czasem sprzymierzeńcem – w dyskusji, w której autor Legendy kształtował podstawowe segmenty swojej myśli. Wydaje się, że próba spojrzenia na obu krytyków poprzez pryzmat takiego swoistego dwugłosu pozwala w ciekawym świetle uchwycić sylwetkę Feldmana, a także daje sposobność ukazania wpływu, jaki redaktor „Krytyki” wywierał na autora Płomieni.

1/2015
Temat numeru
W poszukiwaniu Autentyku

W niniejszym artykule zamierzam skupić się na funkcjonowaniu proustowskiego motywu czasu, zbadanego na przykładzie powieści W stronę Swanna oraz związanej z nim koncepcji mityzacji rzeczywistości w wybranych utworach Brunona Schulza. Odwołując się do lektury tych dzieł, pragnę wykazać, jak silny węzeł tworzą wątki podjęte przez obu autorów, jak obraz, czas i słowo. Poprzez nie właśnie dokonuje się balansowanie na granicy poznania podmiotu i przedmiotu,  wyraźny staje się więc także transgraniczny charakter samej literatury.

1/2015
Temat numeru
KALIGULA – MASKA AUTORA, MASKA TEATRALNA

Odwołując się do kategorii maski, autorka opisuje okoliczności, w których powstała druga wersja dramatu Alberta Camusa – Kaligula, wyjaśnia, czym różniła się od pierwotnej, pomijanej w publikacjach poświęconych autorowi oraz wykazuje znamienność obecności pierwszej, nieznanej powszechnie wersji sztuki na scenie Teatru Śląskiego w 1988 roku. Wychodząc od przypomnienia katowickiej prapremiery, autorka analizuje wybrane polskie spektakle na podstawie Kaliguli, w których funkcjonowała figura „maski”, pokazując, że inscenizatorzy wciąż poszukują nowych form artystycznych dla filozoficznej refleksji Camusa, skupiającej się wokół tej kategorii.

1/2015
Temat numeru
Maski Zygmunta Krasińskiego w korespondencji

Badacze, poszukujący w korespondencji Zygmunta Krasińskiego odpowiedzi na pytanie o jego konstrukcję psychiczną i sposób percepcji rzeczywistości, muszą zmierzyć się z poważnym problemem bezpiecznej przeprawy przez wzburzoną rzekę przekłamań, stylizacji i zabiegów autokreacyjnych, które zaciemniają prawdę o osobie poety. Z jednej strony korespondencja dostarcza nam bowiem cennych informacji biograficznych, jest autentycznym dokumentem życia, ukazującym jego różne wymiary, z drugiej jednak, ze względu na okoliczności powstania, stanowi zapis swoistej gry, prowadzonej przez hrabiego Zygmunta tak z adresatami listów jak i samym sobą. Gdzie leży granica pomiędzy autentycznym doświadczeniem a jego ubarwioną wersją? Gdzie kończy się prawda a zaczyna fikcja? W którym miejscu korespondencji możemy znaleźć ślady prawdziwych uczuć a gdzie jedynie odbite ich obrazy?

1/2015
Temat numeru
Okaleczony anioł. Motyw maski w filmie Oczy bez twarzy Georges’a Franju

Oszpecone, pokiereszowane oblicze może wiązać się z chęcią bądź koniecznością ukrywania go za maską. Dzięki niej twarz pełna bolesnych ran usunięta zostaje z widoku publicznego, pozostaje poza współczującym czy też zdegustowanym wzrokiem drugiego człowieka. Chęć lub potrzebę zasłonienia twarzy z lubością wykorzystuje kino grozy, które roi się od zamaskowanych morderców, ludzi o przerażająco zniekształconych obliczach.

1/2015
Temat numeru
W poszukiwaniu utraconej maski. Kilka uwag na temat postaci klauna w wybranych utworach literackich XX wieku

Celem niniejszego artykułu jest próba scharakteryzowania literackich portretów klaunów, jak również omówienie problemu ich nieprzystosowania do wymogów realnego życia. Przedmiot analizy stanowić będą następujące dzieła epickie: Zwierzenia klowna Heinricha Bölla, Uśmiech u stóp drabiny Henry’ego Millera, Biały klaun Damira Miloša, a także dramat Klaun Pavla Kohouta. Autorzy w odmienny sposób portretują cyrkowych bohaterów, niemniej jednak w jednym punkcie wydają się zgodni: uśmiech klauna jest uśmiechem namalowanym i wymuszonym, w związku z czym (mimo iż farba pozostaje) znika w momencie zejścia komika z areny.

1/2015
Temat numeru
Ciało umęczone. Krzyżowania w San Fernando Cutud

Artykuł omawia temat praktyk wielkopiątkowych (przede wszystkim krzyżowań i samobiczowań), które corocznie odbywają się w San Fernando Cutud na Filipinach, na podstawie literatury przedmiotu, jak i wyników badań terenowych autorki. Jest to próba analizy i interpretacji niezwykle ambiwalentnych i budzących liczne kontrowersje praktyk religijnych w kontekście somatyczności. Ciało – umęczone, zakrwawione – staje się obiektem i równolegle abiektem, tym, co święte i jednocześnie przeklęte. Ustawia perspektywę spojrzenia nie tylko na lokalną wspólnotę miasta San Fernando Cutud, lecz także na filipińskie społeczeństwo, na kultywowane w nim tradycje i rytuały. Pokazuje, jak dychotomiczne i niejednoznaczne są panujące w nim relacje między tym, co męskie, i tym, co kobiece, między sferą upublicznioną a ukrytą. Tym samym somatyczność sakralna wskazuje na wzajemną interferencję dwóch koncepcji – ciała indywidualnego i ciała społecznego. Ujawnione zostaje także głęboko postkolonialne oblicze filipińskiej wspólnoty, która poszukuje ciągłości między przeszłością a teraźniejszością.

1/2015
Temat numeru
Nowe oblicze maski. Na marginesie powieści José Carlosa Somozy Przynęta

Na to, w jaki sposób człowiek jest postrzegany we współczesnym świecie, największy wpływ miała postmoderna dostrzegająca nie tylko schyłek myślenia o człowieku w jego dotychczasowym kształcie, ale również zapowiadająca proces odczłowieczania, a co za tym idzie kres antropocentryzmu. Spojrzenie na jednostkę przez pryzmat ciała, otwiera możliwość opisania człowieka w świecie, w którym stracił on swoją uprzywilejowaną pozycję, a którego podstawowymi wyznacznikami stała się triada: nowe doświadczenie – przyjemność szybkość.

1/2014
Recenzje
Ventersdorp, czyli nowe Salem

Wojciech Jagielski, Wypalanie traw, Wydawnictwo Znak, Kraków 2012.

1/2014
Recenzje
Literatura jako nowa rzeczywistość

Miljenko Jergović, Ojciec, przeł. M. Petryńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2012.

1/2014
Interpretacje
„Zabójcy” Boga – G. C. Vanini, D. A. F. de Sade, F. Nietzsche

Jeżeli przyjmiemy, że Bóg to wytwór człowieka, powinniśmy też przyjąć do wiadomości fakt, że nie istnieje on jako osoba lub byt. Wynika z tego, że żaden Bóg nie ma bezpośredniego wpływu na nasze życie, nie nagrodzi ani nie ukarze. Wpływ na nasze zachowanie mają jedynie stworzone przez nas samych zasady. Jeżeli przestaną nam one odpowiadać, możemy je zmienić lub nagiąć bez obawy przed wiecznym potępieniem. Wyzwanie to podjęło trzech myślicieli, którzy ponieśli srogą karę za swoje poglądy: Giulio Cesare Vanini (1585-1619) – spalony na stosie, boski markiz Donatien Alphonse François de Sade (1740-1814) – więziony przez ponad połowę swojego życia i wcześniej wspomniany Fryderyk Nietzsche (1844-1900) – pod koniec życia dotknięty obłędem.

1/2014
Interpretacje
Erystyka a dyskurs. O technikach erystycznych i kulturze dyskursu

Niniejszy szkic, eksponując różnorodne techniki erystyczne i metody prowadzenia dyskusji, stanowić może niewątpliwie przyczynek do badań nad dyskursem. Podkreśla się tu fenomen, jakim jest swoiste napięcie pomiędzy sposobem prowadzenia publicznych narracji a samą kulturą dyskursu – ta bowiem, jak się zdaje, konstytuowana jest indywidualnie wyselekcjonowanymi technikami argumentacji i kulturą słowa par excellence.

1/2014
Temat numeru
„Cudzy” język „Balladyny”. Ironia romantyczna jako zabieg nowoczesny

Ironia romantyczna należy do najbardziej rozpoznawalnych chwytów stosowanych przez romantyków, obecna jest chociażby w twórczości Byrona, Heinego, Norwida czy u Ludwiga Tiecka (to teksty tego autora stanowiły egzemplifikację pojęcia ironii romantycznej ukutego przez Schlegla). Jako jej sztandarowy przykład w praktyce szkolnej, a nierzadko i akademickiej podaje się Balladynę Juliusza Słowackiego. Coraz częściej badacze dostrzegają, że popularna w XIX w. ironia przypomina zabiegi nowoczesne. Język ironii romantycznej bliski jest temu, którym posługują się autorzy współcześni, korzystający np. z intertekstualności.

1/2014
Temat numeru
7 x samotność. O pewnym aspekcie tekstu "Kruka" E.A. Poego w świetle jego polskich przekładów

Za cel obieram próbę dotarcia do literackiej konstrukcji samotności, jednej z naczelnych idei wpisywanych w pejzaż romantycznej myśli. Droga do tego celu – tym razem nie oparta już na negacji – wiedzie od dzieła do tekstu, od przedstawienia do medium. A Kruk, ze swą szczególną organizacją poetyckiej mowy, z narzucającą się odbiorcy szatą akustyczną – bezwzględnie może zostać wystawiony na ową próbę tekstualnego odczytania. Chciałbym więc sprawdzić tekst Edgara Allana Poego w trójnasób: 1) dla wyznaczenia horyzontu jego dyskursywności, a więc potwierdzenia intuicji o narzucającej się „tekstowości” Kruka, 2) dla uporządkowania wizerunków samotności wyłaniających się z tekstu, 3) dla zdiagnozowania wpływu tekstowej formy na reprezentację  samotności.

1/2014
Temat numeru
Literacka kreacja postaci Wernyhory w powieści Michała Czajkowskiego "Wernyhora, wieszcz ukraiński: powieść historyczna z roku 1768"

Dzięki funkcjonowaniu opowieści o Wernyhorze w ustnej tradycji ludu ukraińskiego oraz dzięki różnorodnym odpisom jego proroctw mogła zaistnieć w literaturze postać ukraińskiego wieszcza, jego literacka legenda. Ważnym elementem kształtowania się romantycznego mitu Wernyhory, było ogłoszenie tekstu jego proroctwa drukiem w 1830 roku na łamach czasopisma „Patriota”. Zofia Wójcicka uważa, iż był to moment „ostatecznego przekształcenia legendy w mit, obliczony na wywołanie olśnienia, iż wybuchłe w listopadzie powstanie należy do Boskiego planu historii Polski, powracającej w przedrozbiorowe granice".

1/2014
Temat numeru
Spowiedź poety na podstawie "Liryków lozańskich" Adama Mickiewicza

Analizując Liryki jako zbiór składający się na literacką spowiedź, należy zauważyć, że ich układ ma niezwykle istotne znaczenie. Wielokrotnie badacze próbowali ustalić kolejność utworów: bazując na rękopisie, a zatem starając się odnaleźć intencję autorską w ułożeniu wierszy (jak czynił to na przykład Czesław Zgorzelski i idący jego śladami Jacek Łukasiewicz), bądź też ustanawiając ciąg zgodnie z przyjętą ścieżką interpretacyjną (w tym gronie wymienić można między innymi Michała Masłowskiego, proponującego podział na liryki ucieczki, przebóstwienia i duchowego indywidualizmu). Stwierdzając, że kontrowersje względem cykliczności Liryków wynikają przede wszystkim z braku poświadczenia intencji autorskiej, w swojej interpretacji przychylam się do linii drugiej, nie uznając jej jednak za sprzeczną z tezą dotyczącą utworów lozańskich jako cyklu, lecz przeciwnie – próbując charakter cykliczny uzasadnić możliwą interpretacją całościową tego swoistego, bo literackiego, sakramentu pokuty i pojednania.

1/2014
Temat numeru
Zagajewskiego związki z romantyzmem

Aby usystematyzować swoją pracę, zbadam poezję Zagajewskiego w czterech aspektach: jako poety wobec świata, następnie wobec Polski, Kościoła, a na końcu wobec kobiety. Właśnie przy okazji tych tematów poeta ujawnia swoje związki z romantyzmem.

1/2014
Temat numeru
Czemu cieniu odjeżdżasz? – motyw utraty cienia w literaturze europejskiej XIX i pierwszej połowy XX wieku

Celem niniejszego artykułu jest omówienie motywu utarty cienia w wybranych (arcy)dziełach literatury europejskiej. Przedmiot analizy stanowić będą następujące utwory: Przedziwna historia Piotra Schlemihla Adalberta Chamisso, Cień Hansa Christiana Andersena, Rybak i jego dusza Oscara Wilde’a i Kobieta bez cienia Hugona von Hofmannsthala. Sądzę, że warto na moment oderwać się od zajmujących znaczącą pozycję we współczesnej humanistyce interpretacji jungowskich i wyzwolić cień z narzuconej mu w dwudziestym wieku ograniczającej roli wyraziciela mrocznej strony natury ludzkiej. W omawianych utworach wątek utraty cienia zostaje przedstawiony w sposób odmienny, lecz równie interesujący, podyktowany wyobraźnią twórców, wymogami estetycznymi epoki i ludowo-fantastycznymi źródłami inspiracji. A mimo indywidualnego spojrzenia i odmiennej wrażliwości autorów, można wśród tych opowieści odnaleźć punkty styczne.

1/2014
Temat numeru
W pół drogi między studium charakteru a tajemnicami innego świata – funkcja fantastycznego motywu obrazu na wybranych przykładach (M.G. Lewis, E.A. Poe, L. Sztyrmer)

Od najdawniejszych wieków wierzono w magiczną moc obrazu. Już starożytni Egipcjanie pomijali lub skracali w inskrypcjach znaki odnoszące się do zwierząt szkodliwych, by nie mogły one wyrządzić krzywdy zmarłym – skorpion ukazywany był zatem bez ogona, lew – przecięty na pół. Podobna myśl obecna była również w tradycji judaistycznej opartej na Starym Testamencie, który zakazywał tworzenia rytowanych wizerunków. Zasada ta miała zapobiegać praktykom bałwochwalczym, przede wszystkim opierała się jednak na przekonaniu, że dzieło stworzenia należy wyłącznie do Pana, człowiek nie może więc wkraczać w zakres boskich kompetencji.

1/2014
Temat numeru
Spotkanie w Londynie: "Wampir" Władysława Stanisława Reymonta i "Wampir" Johna Williama Polidoriego

Wampir Reymonta – również mało obecnie znany – został nie tyle zapomniany, co raczej zepchnięty przemocą na literacki margines, do czego przysłużył się zresztą i sam jego autor, pod koniec życia wypierający się zarówno swojej fascynacji spirytyzmem, jak i utworów, które się z tej fascynacji zrodziły. Reymontolodzy prześlizgują się nad tą kłopotliwą powieścią, jako przyczynę jej odrzucenia wskazując przede wszystkim jej rzekomo niski poziom artystyczny.