nr: 1/2017Powroty

Temat numeru

Między intelektem a emocjami – postrzeganie wybranych wad wymowy przez studentów

 

Celem prezentowanych w niniejszym artykule badań jest ukazanie sposobu, w jaki wybrani studenci Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego odbierają współczesny polski język mówiony. Chodzi o zbadanie, jak obraz języka zmienia się w zależności od czynników istotnych po stronie rozmówcy, jak: poznawcza i emocjonalna komponenta charakteru jako części osobowości, płeć, orientacja światopoglądowa badanych i tematy podejmowane najczęściej w domu rodzinnym.

 

Praca stanowi zatem eksplorację problemu sprowadzającego się do pytania o czynniki determinujące postrzeganie przez badanych wybranych wad wymowy rozmówcy. Wyniki moich dociekań nie będą w niniejszym artykule uogólniane, ma on bowiem na celu zainspirowanie do podejmowania dalszych, pogłębionych badań na tym obszarze.

 

Szczegółowa problematyka pracy koncentruje się wokół następujących pytań:

 

Czy badani studenci zwracają uwagę na wady wymowy rozmówcy w trakcie konwersacji?

Czy i jak orientacje światopoglądowe wpływają na postrzeganie wad wymowy przez badanych?

Czy i jak poznawcza komponenta charakteru wpływa na postrzegania wad wymowy przez badanych?

Czy i jak emocjonalna komponenta charakteru wpływa na postrzegania wad wymowy przez badanych?

Czy i jak tematy najczęściej podejmowane w domach rodzinnych badanych wpływają na postrzeganie rerania?

Czy i jak poczucie humoru badanych wpływa na postrzeganie przez nich wad wymowy?

Czy i jak płeć badanych wpływa na postrzeganie przez nich wad wymowy?

 

Proces postrzegania nawyków językowych

 

Każde zjawisko fizyczne, psychiczne i społeczne można opisać za pomocą różnych cech (zmiennych). W poznaniu naukowym dąży się do uproszczenia rzeczywistości. Dlatego więc opis naukowy musi opierać się na precyzyjnie określonych zmiennych adekwatnie opisujących rzeczywistość.

 

W pozytywistycznej tradycji badań społecznych na ogół dążymy do sfalsyfikowania (odrzucenia) związków między zmienną wyjaśnianą (zależną) dotyczącą przedmiotu badań, a zmiennymi wyjaśniającymi (niezależnymi), które determinują przedmiot badań.

 

W niniejszym artykule zmienną wyjaśnianą stanowi postrzeganie wad wymowy przez badanych.

 

Zrozumienie, na czym polega postrzeganie języka, wymaga wpierw wyjaśnienia procesu przyswajania języka, albowiem oba powyższe problemy są ze sobą ściśle powiązane. Ludzie mogą postrzegać język, gdy operują dość dobrze co najmniej jednym systemem językowym. Przy czym zdolności językowe człowieka są w znacznym stopniu wrodzone, nie zależą one jednak od inteligencji [1]. Proces przyswajania języka związany jest także z procesem uczenia się. Ucząc się gramatyki, zaczynamy stosować „szablony”. Różne formy gramatyczne w językach sprawiają, że trudno jest przekładać znaczenie z jednego języka na drugi [2].

 

Postrzeganie języka przez człowieka dotyczy przedmiotu, który może być dla osoby spostrzeganej i postrzegającej taki sam. Postrzeganie jest procesem częściowo automatycznym i przebiegającym poza świadomą kontrolą. Dzięki niemu otrzymujemy w miarę dokładny obraz tego, co się wokół rozmówców dzieje. Wynikiem postrzegania są zatem wrażenia stanowiące odzwierciedlenie cech zmysłowych zarejestrowanych w wyniku odbioru danych sensorycznych. Wiele wrażeń nie ma jednak żadnych obiektywnych odpowiedników w rzeczywistości. Tworzeniu wrażeń towarzyszy uczenie się, że różne cechy współwystępują razem [3]. Na przykład dziecko, które nie wymawia prawidłowo litery „r’ może być postrzegane przez rówieśników jako mniej zdolne do nauki szkolnej.

 

Poczucie humoru jako korelat zdolności postrzegania sposobów mówienia

 

Poziom rozwinięcia poczucia humoru ma wpływ na postrzeganie przez ludzi wad wymowy. W powyższym artykule rozumiany jest on jako zmienna wyjaśniająca. Odbieranie sytuacji komicznych wymaga elastyczności myślenia. Kształtuje ją śmianie się z zabawnych sytuacji. Śmiech wywoływany jest przez różnego rodzaju bodźce. Według D. H. Monro ludzie śmieją się pod wpływem łaskotania, wdychania gazu rozweselającego, ulgi psychicznej, czy też napięcia mięśniowego [4]. Jest on reakcją na odczuwanie przyjemności organicznej, lub społecznej. Emocjonalna komponenta reakcji śmiechu jest złożonym uczuciem. Uczucie to składa się z różnych elementów tworzących jedną całość odnoszącą się do uczuciowości wyższej [5].

 

Reakcja śmiechu jest więc odzwierciedleniem głębokich przeżyć psychicznych, jakim podlega człowiek śmiejący się. Śmiech jest zatem przeżyciem uczuciowym. Dopiero na poziomie świadomości, w wyniku syntezy elementów rzeczywistości, człowiek interpretuje je jako określoną ideę [6].

 

Im silniej pobudzeni są uczestnicy danej sytuacji tym silniejsze jest przeżycie komizmu. Konieczny jest jednak też dystans uczuciowy względem postrzeganej sytuacji. Mocne zaangażowanie „ja” wywołuje silne emocje i w efekcie uniemożliwia jednostce je doświadczającej dostrzeżenie komizmu [7].

 

Śmianie się z wad wymowy

 

Ludzie mówią z różnym tempem i natężeniem. Ich głos różni się tembrem. Niektórzy posiadają wady wymowy, w tym: artykulacyjne wady.

 

W klasie szkolnej dzieci z wadami artykulacyjnymi przykuwają uwagę pozostałych. Często ich reakcja jest niewłaściwa – większość dzieci unika także kontaktu z nimi. Uczniowie przypisują dzieciom z wadami wymowy także inne negatywne cechy. Więzi koleżeńskie dzieci z wadami wymowy są na ogół powierzchowne.

 

Stosunek do dzieci rerających może być obojętny lub negatywny. Prowadzi to czasami do wykluczania tych dzieci z zajęć grupowych przez pozostałych uczniów, ale i do wyśmiewania i przedrzeźniania tych dzieci [8]. Ten okres rozwoju ma istotne znaczenie dla funkcjonowania człowieka w dorosłości. Zatem ukształtowane w młodym wieku nawyki jak: śmianie się z cudzych wad, mogą wpływać na sposób reagowania w dorosłości (o ile nie oddziaływały równocześnie inne czynniki, na przykład wychowawcze). Śmianie się więc z wad wymowy jest wynikiem socjalizowania się określonych postaw, nawyków, czy zachowań.

 

Reranie jako czynnik zakłócający proces komunikacji interpersonalnej

 

 

Głoska ustna „r” jest trudna do wymówienia. Trudności te potęgują wibracje koniuszka języka. Wibracje wymagają elastyczności, szybkości i precyzji narządów mowy.

 

Litera „r” ma najkrótszy ze wszystkich głosek czas trwania. W początkowej fazie artykulacji głoski „r” struny głosowe są rozsunięte w małym stopniu. Dopiero pod naciskiem wydychanego powietrza struny głosowe wibrują na całej swej przestrzeni. Wymawianie litery „r” powoduje, że w trakcie jej wypowiadania podniebienie miękkie słabo przylega do tylnej ściany jamy gardłowej.

 

Istnieje wiele przyczyn złej wymowy litery „r”. Wywołuje ją nieprawidłowa budowa i funkcjonowanie języka, zwłaszcza, gdy jest on zbyt gruby i duży. Ponadto wadę na pojawienie się omawianej wady wpływa brak pionizacji języka, jak i wzmożone lub osłabione napięcie mięśniowe. Nie bez znaczenia jest także brak dostatecznej czubkowej sprawności języka, co uniemożliwia wykonywanie subtelnych ruchów wibracyjnych. Reranie wywoływane jest także przez skrócone wędzidełko podjęzykowe, ale i anomalie podniebienia twardego. Przyczynę mogą stanowić również wady zgryzu (zgryz otwarty), obniżony poziom słuchu, zaburzenia słuchu fonemowego i fonetycznego. Podkreślić też należy znaczenie środowiska, w którym wychowuje się dany człowieka. Ma ono wpływ na rozwój rerania zwłaszcza, gdy panują w nim nieprawidłowe wzory wymowy, a rodzice obierają niewłaściwą postawę w stosunku do sposobu mówienia swoich dzieci.     Powoduje to szukanie przez dziecko w jamie ustnej miejsc, których dotknięcie mogłoby wywołać typowy dźwięk dla litery „r”. Wprawione wówczas w ruch policzki, tylna część języka, miękkie podniebienie i języczek mogą powodować pojawienie się dźwięku jedynie podobnego do uznawanego przez społeczeństwo sposobu prawidłowego wymawiania „r” [9].

 

Warto sobie uświadomić, iż reranie bywa zróżnicowane – w zależności do miejsca artykulacji. Najczęściej występuje reranie języczkowe. Jest ono wywoływane pod wpływem zmiany miejsca artykulacji z przedniojęzykowej dziąsłowej na języczkową. Wówczas dochodzi do drgania podniebienia miękkiego, które podnosi się i zamyka przejście do jamy nosowej. Zaczyna też drgać języczek. W takiej sytuacji język przestaje brać udział w artykulacji litery „r”, a sposób jej wypowiadania przypomina „r” niemieckie, czy też francuskie [10].

 

Jąkanie jako czynnik zakłócający proces komunikacji interpersonalnej

 

W społecznej świadomości, jako kolejną wadę wymowy, często identyfikuje się jąkanie. Stanowi ono zaburzenie rytmu i płynności mowy, a w szczególności funkcjonowania mięśni oddechowych, fonacyjnych i artykulacyjnych. Pamiętać trzeba, że za czynności te odpowiedzialny jest centralny układ nerwowy [11].

 

Jąkanie jest jednym z najczęściej występujących zaburzeń mowy. Występuje ono na ogół na początku wyrazu lub w środku. Obserwujemy w konsekwencji w wypowiedziach jąkającego liczne powtórzenia pojedynczych wyrazów czy sylab. Wymówienie kolejnych sylab wymaga poniesienia przez mówiącego dużych nakładów energii.

 

Jąkanie wywołują zarówno czynniki organiczne, jak i stresotwórcze sytuacje zewnętrzne [12]. Szczególnie istotnym dla jąkania jest jego psychologiczny aspekt. Według Arno Schulze’a jąkanie jest również zaburzeniem osobowości. Jąkające się osoby są często nieśmiałe, charakteryzuje je brak pewności siebie. Wykazują również problemy z koncentracją [13].

 

Przewidywania

 

Zmienne: płeć, poznawcza i emocjonalna komponentu charakteru oddziałują niezależnie na postrzeganie przez badanych wad wymowy. Wpływ charakteru na postrzeganie przez badanych języka uzależniony jest jednak również od charakteru członków ich rodziny. Determinuje on sposób reagowania na określone bodźce, a także rodzaj najchętniej wykonywanych czynności w życiu. Charakterologiczna część osobowości warunkować też może podejmowane tematy rozmów. Orientacje światopoglądowe zależne są jednak od konstrukcji charakterologicznej. Postrzeganie wymowy jest tym dokładniejsze, im częściej badanymi są:

 

1. Kobiety;

2. Osoby posiadające rozwinięte poczucie humoru;

3. Osoby z przewagą komponent poznawczych w obrębie ich charakteru [14];

4. Społeczną lub pragmatyczną orientację światopoglądową [15];

5. Osoby, w których domach rodzinnych często podejmowane były rozmowy na temat znajomych, sąsiadów itp.

 

Metoda badania

 

Podstawową metodę badania stanowi ustrukturyzowana ankieta audytoryjna. Została ona przeprowadzona w okresie: III-IV.2011 roku [16]. Ankieta audytoryjna jest metodą badań społecznych stosowaną na określonej grupie osób, które w dużym stopniu są ze sobą związane. Metoda ta umożliwia zebranie dużej ilości danych w krótkim czasie. Uzyskujemy zatem dzięki niej wyniki dotyczące specyficznej grupy społecznej, jaką stanowią właśnie między innymi poszczególne roczniki studentów danego uniwersytetu. Badani tworzą w tym momencie unikatowy, zróżnicowany zbiór indywidualności, co sprawia, że mogą postrzegać wady wymowy w sposób niejednakowy.

 

Pomiar zmiennych wyjaśnianych

 

Do pomiaru postrzegania języka mówionego przez badanych zastosowano trzy pytania – jedno otwarte i dwa zamknięte:

 

1. Na jakie cechy zwraca Pan(-i) uwagę rozmawiając z daną osobą?

2. Co w największym stopniu zakłóca Pana(-i) porozumiewanie się z daną osobą?

3. Gdy poznaje Pan(-i) nową osobę, na jakie jej cechy zwraca Pan(-i) uwagę?

 

Pomiar zmiennych wyjaśniających

 

Pytania kwestionariusza ankiety są wynikiem operacjonalizacji szczegółowej problematyki badawczej. Korespondują one pośrednio lub bezpośrednio z badanymi zmiennymi: poziomem rozwinięcia poczucia humoru, charakterem, tematami, jakie były podejmowane w domach rodzinnych badanych.

 

Rozwinięte poczucie humoru stanowi wskaźnik wysokiego poziomu inteligencji, a zatem umiejętności abstrakcyjnego myślenia. Wybieranie przez badanych klasycznych komedii jako ulubionych filmów może być wskaźnikiem właśnie takiego poczucia humoru. W celu uchronienie się przed zarzutami, iż wybrany przeze mnie sposób poznania tak złożonej zmiennej, jaką jest poczucie humoru, stanowi zbyt duże uproszczenie i jest zbyt subiektywne, należałoby dodać, że sformułowane w ten sposób zapytanie jest optymalnym rozwiązaniem w przypadku badań ilościowych. O jego sformułowaniu zadecydowały więc głównie względy praktyczne. Z pewnością lepszy rezultat dałby eksperyment, jednak przeprowadzenie go na grupie studentów byłoby problematyczne.

 

W pracy badany będzie jedynie rdzeń charakteru rozumiany jako dominujący sposób reagowania na bodźce. Kierując się powyższym kryterium, Tadeusz Kobierzycki wyodrębnia cztery sposoby reagowania (typy charakteru). Pierwszy typ, psycho-wyobrażeniowy, stanowi strukturę reakcji i zachowań, które wywoływane są przez pojęcia i myśli zamieniane w obiekty umysłowe. Świat dla osób o tym typie charakteru stanowi intelektualny szyfr, który starają się odczytać. Najważniejsze w ich funkcjonowaniu są bodźce intelektualne, teorie i świat abstrakcji. Osobom z psycho-wyobrażeniowym charakterem trudno jest przystosować się do regulaminów. Dorośli o typie psycho-wyobrażeniowym są odporni na rozczarowania, urazy psychiczne i depresje. Choć są w wielu wypadkach niezaradni, to wykazują praktyczne zdolności, pracując na nieznanym materiale [17].

 

Drugim typem charakteru jest typ psycho-sensualny. Struktura reakcji i zachowań uzależniona jest w tym wypadku od bodźców zmysłowych, w mniejszym zaś stopniu od wrażeń cielesnych. Ludzie o tym typie charakteru dążą do ocieplania lub oziębiania ciała, mycia, pielęgnacji, opalania, wąchania ostrych zapachów i dobrego jedzenia [18]. W okresie dorosłości fascynują się modą, strojami, upiększaniem i kosmetyką ciała. Związki jakie zawierają są krótkotrwałe. Cierpią na obsesję zdrady i zazdrości [19].

 

Kazimierz Dąbrowski wyodrębnia również psycho-intelektualny typ charakteru, definiując go jako strukturę reakcji i zachowań wywoływanych przez pojęcia i myśl, a następnie zamieniania ich w obiekty umysłowe. Osoby o tym typie postrzegają świat jako intelektualny szyfr, który trzeba odczytać, pomijając równocześnie pozostałe elementy rzeczywistości. W okresie dorosłości ich myślenie cechuje dojrzałość, natomiast ich uczuciowość jest niedorozwinięta. Brakuje im też zmysłu praktycznego [20].

 

Tymczasem struktura reakcji i zachowań psycho-emocjonalnego typu charakteru uruchamiana jest za pomocą uczuć pozytywnych: miłości, przyjaźni; a także negatywnych: lęku, wstydu i nienawiści [21].

 

W pracy analizowana będzie poznawcza i emocjonalna komponenta charakteru.

 

Dla analizy poziomu rzetelności skali charakter konieczne było wykonanie statystyki pozycji. Najbardziej rzetelnie charakter mierzyła pozycja: Co Panią najbardziej blokuje w podejmowaniu decyzji?

 

Orientacje światopoglądowe zbadane zostały w oparciu o typologię światopoglądu Adama Tarnowskiego, który wyodrębnia trzy treściowe typy: humanistyczny, społeczny i pragmatystyczny [22]:

 

1. Światopogląd o orientacji humanistycznej zawiera treści etyczne, filozoficzne, moralne i egzystencjalne [23];

2. Światopogląd o orientacji społecznej kumuluje problemy międzyludzkie w szerokim znaczeniu tego słowa, na przykład: polityka, sprawiedliwość społeczna [24];

3. Orientacja pragmatystyczna światopoglądu zawiera treści nasycone głównie przez działanie i aktywność [25].

 

Elementy w mieszkaniu znajomego osoby badanej, w którym badany przebywa pierwszy raz, wskazywane jako postrzegane w pierwszej kolejności, odzwierciedlają sposób organizowania wiedzy o świecie, a więc orientację światopoglądową.

 

 

Dobór próby

 

Próba dobrana została poprzez losowanie zespołowe, za pomocą ankiety audytoryjnej. Zbadanych zostało stu trzech studentów III roku Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w trakcie wykładu ogólnouczelnianego.

 

Zróżnicowanie postrzegania mowy przez badanych studentów

 

Przeprowadzona ankieta pozwoliła na wyodrębnienie głównych elementów wpływających na postrzeganie przez badanych wad wymowy.

 

Na wstępie należy zaznaczyć, że ankietowani wskazywali najczęściej na wymowę, jako pierwszą cechę rozmówcy, którą zauważają w trakcie konwersacji. Przy czym rozkład tych odpowiedzi w niewielkim stopniu był zróżnicowany ze względu na płeć.

 

Wśród osób, które deklarowały nie zwracanie uwagi na wymowę, było ponad dwukrotnie więcej kobiet. Taką zależność sugeruje wynik testu chi kwadrat. Aby przeprowadzić ten test, trzeba odrzucić tak zwaną hipotezę zerową i przyjąć hipotezę alternatywną, która wskazuje na nieprawdziwość tej pierwszej. Zatem odrzucamy hipotezę o braku zależności między płcią i deklarowaną tendencją badanych do zwracania uwagi przez badanych na jąkanie się rozmówcy.

 

Tabela 1. Deklarowane postrzeganie sposobu mówienia rozmówcy a płeć badanych

 

Czy zwraca Pan/-i uwagę rozmawiając z jakąś osobę na jej wymowę?

Płeć

Ogółem

Chi kw

Kobieta

Mężczyzna

Tak

14

10

24

1,250a)

Nie

54

25

79

Ogółem

68

35

103

a)33,3% komórek (2) ma liczebność oczekiwaną mniejszą niż 5. Minimalna liczebność oczekiwana wynosi 0,44.

 

Tak znaczna liczba odpowiedzi przeczących wśród kobiet, może wynikać z na ogół lepiej niż w przypadku mężczyzn rozwiniętej inteligencji emocjonalnej. Być może respondentki nie miały odwagi przyznać się w badaniu, że rozśmiesza je wada wymowy rozmówcy.

 

Znacznie większą zależność zaobserwować można było między deklarowaną przez studentów tendencją do zwracania uwagi na nieprawidłową wymowę i orientacjami światopoglądowymi, co ilustruje tabela 2.

 

Tabela 2. Orientacje światopoglądowe badanych a postrzeganie przez badanych wad artykulacyjnych

 

Zwracanie uwagi na nieprawidłową wymowę

Gdy wchodzi Pan/-i pierwszy raz do mieszkania znajomego, na co w pierwszej kolejności zwraca Pan/-i uwagę?

Ogółem

Chi kw

Osoby przebywające mieszkaniu

Przedmioty znajdujące się w mieszkaniu

Sposób urządzenia mieszkania

Jaki program TV jest właśnie oglądany

Jakie książki znajdują się na regałach

Porządek

Tak

21

3

12

4

3

1

44

11,215a)

 

Nie

16

10

26

2

2

0

56

Ogółem

37

13

38

6

5

1

100

a) 58,3% komórek (7) ma liczebność oczekiwaną mniejszą niż 5. Minimalna liczebność oczekiwana wynosi 0,22.

 

Większość badanych osób, które zwracały uwagę w swoich deklaracjach na nieprawidłowe wymawianie liter, wchodząc do mieszkania znajomego, zauważa w pierwszej kolejności osoby tam przebywające. Możemy więc wnioskować, że badani udzielający powyższej odpowiedzi cechują się społeczną orientacją światopoglądową.

 

Wśród studentów niezwracających uwagi na nieprawidłowe wymawianie liter u rozmówcy najwięcej było osób, które w pierwszej kolejności dostrzegają sposób urządzenia mieszkania.

 

Jednak to nie światopogląd ma najistotniejszy wpływ na postrzeganie przez badanych wad wymowy. Najwięcej osób, które twierdziły, że zwracają uwagę na problem rerania u swoich rozmówców, postrzegało właśnie wzrok jako najbardziej dominujący analizator w odbieraniu przez nich rzeczywistości. Prawidłowość ta zaskakuje, albowiem wydawałoby się, że osoby zwracające uwagę na wady wymowy rozmówców powinny mieć wyostrzony zmysł słuchu. Jest więc ona wskaźnikiem dużego wpływu intelektu na funkcjonowanie badanych.

 

Największy wpływ na postrzeganie wad wymowy ma natomiast, według przeprowadzonego badania, rdzeń charakteru ankietowanych. Wybieranie przez studentów lęku i wstydu było czynnikiem blokującym funkcjonowanie badanych i wskaźnikiem psycho-emocjonalnego typu charakteru.

 

Wady wymowy zauważane było najczęściej przez tych studentów, w których funkcjonowaniu można było stwierdzić korelację między skłonnością do blokowania działania pod wpływem lęku i dominacją analizatora wzrokowego w odbieraniu przez badanych rzeczywistości. Taki sposób funkcjonowania można uznać w świetle przyjętych założeń za wskaźnik psycho-intelektualnego charakteru. Posiadanie takiej konstrukcji charakterologicznej sprawia, iż badani postrzegają rzeczywistość jako rodzaj szyfru, który trzeba „na zimno” analizować.

 

Kolejna tabela dotyczy rozkładu odpowiedzi na pytanie o umiejętność zwracania uwagi badanych na jąkanie się przez rozmówcę ze względu na rozkład wskazań filmów należących do ich ulubionych.

 

Tabela 3. Deklarowana umiejętność zauważania jąkania się rozmówcy w trakcie konwersacji z nią przez badanych a ich wskazania dotyczące ulubionych filmów

 

Jakie filmy należą do Pana/-i ulubionych?

Czy zwraca Pan/-i uwagę na jąkanie, jeśli cechuje ono sposób mówienia Pana/-i rozmówcy?

Ogółem

Chi kw

Tak

Nie

Komedie

11

7

18

 

 

 

 

 

 

 

29,565a)

Filmy dokumentalne

2

2

4

Seriale

3

-

3

Brak odpowiedzi

3

7

10

Sensacyjne

-

3

3

Melodramat

6

3

9

Psychologiczny

1

10

11

Komedia

4

3

7

Fantastyczny

2

6

8

Historyczne

3

-

3

Romans

4

3

7

Horror

3

-

3

Kryminał

-

3

3

Muzyczne

-

1

1

Przygodowy

1

1

2

Kostiumowy

-

1

1

Fabularny

-

1

1

Thriller

1

-

3

Obyczajowy

1

-

1

Brak odpowiedzi

3

4

7

Ogółem

48

55

103

a) 43,8% komórek (7) ma liczebność oczekiwaną mniejszą niż 5. Minimalna liczebność oczekiwana wynosi 0,88.

 

Osoby, które deklarowały nie dostrzeganie u swoich rozmówców jąkania, częściej niż inni wskazywały na filmy psychologiczne jako ich ulubione. Być może posiadają one lepiej rozwiniętą wrażliwość społeczną.

 

Czwarta tabela zaś odnosi się do kwestii zauważania przez badanych jąkanie rozmówcy, w połączeniu z poruszanymi w domu rodzinnym tematami (w przeprowadzonych badaniach największe zróżnicowanie ze względu na tematy poruszane w domach rodzinnych badanych zaobserwowałam tylko w kontekście postrzegania przez studentów jąkania).

 

Tabela 4. Ocena tematów podejmowanych najczęściej w trakcie rozmowy przez badanych

 

Czy zwraca Pan/-i uwagę na jąkanie się rozmówcy?

Czy w Pana/-i domu rodzinnym miały miejsce rozmowy na temat zachowania i sposobu bycia znajomych?

Ogółem

Chi kw

Brak odpowiedzi

Często

Rzadko

Nigdy

Trudno powiedzieć

Tak

Liczebność oczekiwana

0,5

25,2

15,8

3,2

0,5

45

4,877b)

 

 

%a)

0

0,5

0,5

0,1

0

0,5

Nie

Liczebność oczekiwana

0,6

30,8

19,3

3,9

0,6

55

%

1

0,5

0,5

0,9

1

0,6

Ogółem

Liczebność oczekiwana

1

56

35

7

1

100

%

1

1

1

1

1

1

a) dotyczy odpowiedzi udzielonej na pytanie: Czy w Pana/-i domu rodzinnym miały miejsce rozmowy na temat zachowania i sposobu bycia znajomych?

b) 60,0% komórek (6) ma liczebność oczekiwaną mniejszą niż 5. Minimalna liczebność oczekiwana wynosi  0,45.

 

Osoby, które deklarowały nie zauważanie jąkania u rozmówcy wskazywały na rzadkie podejmowanie tematów innych osób: znajomych, czy członków rodziny w ich domach rodzinnych. Jednak badani Ci byli bardziej niż osoby zauważające jąkanie zróżnicowani pod względem deklaracji dotyczących tematów podejmowanych w ich domach rodzinnych. Jednak odnotować można w tej grupie badanych niezauważających jąkania niewielką przewagę osób, w których domach rodzinnych nie podejmowało się rozmów na temat zachowania i sposobu bycia znajomych.

 

Na podstawie przeprowadzonego testu chi kwadrat można odrzucić hipotezę zerową (postrzeganie pojawiających się w wypowiedziach rerania jest niezależne od oceny tematów, które podejmowane były w domach rodzinnych badanych) i przyjąć konkurencyjną dotyczącej związku między tym, o czym rozmawiało się w domach rodzinnych badanych, a deklarowanym zwracaniem uwagi na reranie się rozmówcy.

 

Podsumowanie

 

Posiadanie przez badanych takich tradycji rodzinnych, w których rozmowa odgrywała dużą rolę na pewno wpływa istotnie na kształtowanie się spostrzegawczości i umiejętności analizowania sytuacji i innych ludzi.

 

Najwięcej cennych obserwacji dokonanych zostało w odniesieniu do postrzegania jąkania.

 

Dominujący wpływ na deklarowaną przez badanych studentów umiejętność zauważania w trakcie rozmowy wad wymowy rozmówców miał rdzeń charakteru, który badany był w oparciu o zidentyfikowanie sposobu reagowaniu ankietowanych na określone bodźce. Na percepcję wad wymowy miała więc wpływ dominacja bodźca wzrokowego jako najważniejszego analizatora badanych. Te badane osoby mogły więc cechować taką konstrukcją charakterologiczną, która zbliżona była do psycho-intelektualnego typu charakteru [26].

 

Badania wykazały także, iż orientacje światopoglądowe ankietowanych były słabo skorelowane z deklarowanym przez nich faktem niespostrzegania jąkania u ich potencjalnego rozmówcy. Orientacje światopoglądowe różnicowały jedynie nie zauważanie rerania. Im bardziej pragmatyczny światopogląd posiadali studenci, tym rzadziej zauważali tę wadę wymowy. Społecznicy natomiast zdecydowanie częściej zwróciliby uwagę podczas konwersacji z daną osobą na jej wadę wymowy.

 

Należy również odnotować, że najwięcej osób deklarujących spostrzeganie wad wymowy wybierało komedie jako ich ulubione filmy.

 

Wyniki przeprowadzonych badań wydają się cenne dla przedstawicieli różnych zawodów, którzy w swojej codziennej działalności pracują z ludźmi – nauczycieli, psychologów, czy psychoterapeutów.

 

Dla czytelnika posiadającego jakąś wadę wymowy tekst ten może mieć również walor terapeutyczny. Dzięki niemu może się on dowiedzieć, że cecha stanowiąca źródło wstydu, przez niektórych ludzi może być po prostu niezauważana.

 

Choć prezentowane badania odnosiły się do percepcji języka, to wyniki mogą stać się inspiracją do refleksji na temat postrzegania innych aspektów rzeczywistości.

 

Aneks

 

Na jakie cechy zwraca Pan(-i) uwagę, rozmawiając z daną osobą? (Proszę podać maksymalnie trzy cechy)

1. Co w największym według Pana(-i) stopniu zakłóca porozumiewanie się z drugą osobą?

2. Gdy wchodzi Pan(-i) pierwszy raz do mieszkania znajomego, na co zwraca Pan(-i) przede wszystkim uwagę?

a) osoby przebywające w tym mieszkaniu

b) przedmioty znajdujące się w nim

3.a. Co interesuje Pana(-ią) odnośnie przebywających w mieszkaniu osób?

a) sposób mówienia

b) relacje między nimi

c) wygląd

3.b. Co interesuje Pana(-ią) odnośnie rzeczy znajdujących się w mieszkaniu?

a) wygląd

b) ich usytuowanie w mieszkaniu

c) praktyczne zastosowanie

4. Czy w Pana(-i) domu rodzinnym często odbywały się dyskusje na temat zachowania i sposobów bycia: (Proszę zaznaczyć dowolną ilość odpowiedzi)

a) znajomych

b) sąsiadów

c) członków rodziny

5. Gdy poznaje Pan(-i) nową osobę, na jakie jej cechy zwraca Pan(-i) uwagę?

a) jej zainteresowania

b) wygląd

c) kolor ubrania

d) sposób mówienia

e) inne, jakie?

f) trudno powiedzieć

6. Co według Pana(i) zakłóca rozmowę z daną osobą? (Proszę zaznaczyć maksymalnie dwie odpowiedzi)

a) gdy mówi ona w innym języku

b) gdy nie wymawia litery „r”

c) gdy się jąka

d) gdy nie lubię tej osoby

e) gdy nie mamy o czym rozmawiać, brak wspólnych zainteresowań 

7. Jakie filmy należą do Pana(-i) ulubionych? (Proszę wymienić maksymalnie trzy tytuły)

8. Płeć

a) kobieta

b) mężczyzna

9. Kierunek studiów:

 



 

1 M. Blackmore, Maszyna memowa, Rebis, Warszawa 2002, s. 142.

[2] S. Whorf, Język, myśl i rzeczywistość, przeł. T. Hołówka, wstęp A. Schaff, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982, s. 360-362.

[3] D. O. Hebb, Podręcznik psychologii; cyt. za: T. Maruszewski, Psychologia poznawcza. Sposoby rozumienia siebie i świata, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001, s. 32-33.

[4] Cz. Matusiewicz, Humor, dowcip, wychowanie, Nasza Księgarnia, Warszawa 1976, s. 11.

[5] Tamże, s. 19-20.

[6] Tamże, s. 22-23.

[7] Tamże, s. 30-31.

[8] E. Skorek, Profilaktyka, diagnoza, korekcja, Impuls, Kraków 2003, s. 17.

[9] Tamże, s. 31.

[10] Tamże, s. 31.

[11] L. Styczek, Logopedia. Mowa – rozwój – zaburzenia – terapia, cyt. za: Zaburzenia tempa i płynności mowy, red. W. Brejnak, E. Wojnicz-Pawłowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2010, s. 15.

[12] Por. L. Styczek, dz. cyt., s. 15.

[13] H. Lewandowska, J. Szumska, Jąkanie, materiały dydaktyczne; cyt. za: Zaburzenia tempa..., dz. cyt., s. 17-20.

[14] T. Kobierzycki, Filozofia osobowości, Eneteia, Warszawa 2001, s. 71-75.

[15]A. Tarnowski, Społecznicy, humaniści, pragmatycy, w: A. Gurycka, T. Neff, A. Tarnowski, Jak ludzie spostrzegają swój świat?,  Znak, Warszawa 1997, s. 20-27.

[16] Autorką pytań dotyczących postrzegania języka jest Paulina Grenda.

[17] Kobierzycki, dz. cyt., s. 104.

[18] Tamże, s. 103.

[19] Tamże, s. 104.

[20] Tamże, s. 105-106.

[21] Tamże, s. 105-108.

[22] A. Tarnowski, dz. cyt, s. 17.

[23] S. Kamiński, Światopogląd, religia, teologia, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1998, s. 35.

[24] A. Tarnowski, dz. cyt., s. 20.

[25] Tamże, s. 20-21.

[26] T. Kobierzycki, dz. cyt., s. 102-103.

Wróć