nr: 1/2015Maska

Temat numeru

Nazwy broni palnej w powieściach historycznych Kraszewskiego o XVII wieku

 

„W naszym języku wojskowym, jak w każdym języku technicznym, z pojawianiem się nowych pojęć powstają nazwy dla nich, czy to tworzone świadomie, czy też powstające samorzutnie”

J. Rossowski, Z języka wojskowego [1]

 

Leksyka bitewna jest niezwykle różnorodna, zmienia się wraz z upływem czasu i stanowi bardzo ciekawy materiał do badań językoznawczych. Dlatego w ostatnich latach powstały różne prace poświęcone językowej charakterystyce słownictwa bitewnego. Są to przede wszystkim studia Ryszarda Handke: Słownictwo pism Stefana Żeromskiego, tom Walka, wojna, wojskowość; Leonardy Mariak: Leksyka wojskowa w tekstach Sienkiewicza oraz Iwona Szlesińskiego: Słownictwo wojskowe w wybranych tekstach literackich i historycznych XVII wieku [2], a także różne artykuły i książki, na przykład: O języku żołnierskim Jerzego Głowackiego; Język żołnierski i Uwagi „o języku wojskowym” Paweła Kupiszewskiego; Język wojskowy; O języku wojskowym i Terminologia i frazeologia – komponenty języka wojskowego Stanisława Marciniaka; O słownictwie wojskowym Stanisława Rajewskiego; W kręgu słownictwa batalistycznego Marii Schabowskiej; O polskim języku wojskowym Franciszka Skibińskiego [3] i inne.

 

Większość tych opracowań dotyczy przede wszystkim współczesnej leksyki militarnej, natomiast niewiele prac poświęcono charakterystyce słownictwa wojskowego w tekstach literackich, choć poszczególne działania militarne były wielokrotnie opisywane w pamiętnikach, pracach historiograficznych czy powieściach, między innymi w powieściach historycznych Józefa Ignacego Kraszewskiego.

 

Autor ten podjął wysiłek odzwierciedlenia losów Rzeczypospolitej na kartach literatury. Stworzył cykl pokazujący dzieje Polski od początków kształtowania się państwowości, aż po XVIII i XIX stulecie, zgodnie z zasadą: „Chcę malować wiek, jego zwyczaje, osoby i wypadki, trzeba być bezstronnym, trzeba nie tak pisać jakby być powinno, ale tak jak było. Inaczej obrazy historyczne byłyby marzeniami, i jabym ich pewno nie pisał, nie chcąc głowy mojej wysmażonych płodów, podawać za prawdy historyczne” [4]. Reguła ta miała wpływ również na sposób prezentacji dawnej organizacji wojskowej oraz scen batalistycznych.

 

Cel niniejszego artykułu stanowić będzie sporządzenie słowniczka nazw broni palnej wyekscerpowanych z powieści historycznych Kraszewskiego o XVII wieku [5]. Wykorzystano wyłącznie nazwy broni rozumianej jako oręż wyrzucający pociski przy wykorzystaniu energii chemicznej, powstającej podczas spalania się prochu [6]. Słownictwo to jest niezwykle zróżnicowane i pozwala na wieloaspektową charakterystykę. Pełni w powieściach historycznych ważną funkcję, gdyż służy nazywaniu elementów świata przedstawionego, wpływając na statyczność narracji. Nazwy oręża odgrywają przede wszystkim rolę terminologiczno-nazewniczą. Konotują cechy charakterystyczne danych desygnatów bez obciążania ich dodatkową semantyką i pomagają w uszczegółowieniu deskrypcji poszczególnych wydarzeń i postaci.

 

Analiza powieści Kraszewskiego o XVII wieku dostarczyła bogatego materiału badawczego. Wśród prawie 150 wyekscerpowanych rzeczowników, zaliczonych do pola semantycznego ORĘŻ, można wyróżnić aż 25 nazw broni palnej (co stanowi 17% rzeczowników zaliczonych do tego pola), obok określeń broni białej (45 wyrazów), nazw ogólnych (11 wyrazów), urządzeń i maszyn oblężniczych (5 wyrazów), pocisków i amunicji (25 wyrazów), elementów broni i pokrowców (19 wyrazów) oraz narzędzi i przyrządów służących do ustawiania broni (9 wyrazów). Ze względu na ograniczone rozmiary artykułu, z rozważań wyłączono nazwy broni miotającej (5 wyrazów), czyli takiej, która „wyrzuca” pociski, wykorzystując energię mechaniczną [7].

 

Badane rzeczowniki to element leksyki militarnej, scharakteryzowanej szerzej w rozprawie doktorskiej autorki – Słownictwo bitewne w powieściach historycznych Józefa Ignacego Kraszewskiego o XVII wieku – gdzie zgromadzono i omówiono 2000 wyrazów należących do szeroko pojętego słownictwa z dziedziny wojskowości [8]. Zaprezentowanego w niniejszym artykule zestawienia dokonano na podstawie rozważań zawartych w dysertacji doktorskiej, uzupełniając te wnioski o dodatkowe informacje. Poniższy tekst to kolejna próba uściślenia informacji o dawnej leksyce wojskowej.

 

Omawiany obszar słownictwa należy w znacznym stopniu do języka fachowego, używanego przez osoby związane z kręgiem żołnierskim, a w dużo mniejszej mierze do leksyki potocznej. Należy również pamiętać, że nie tylko nazwy oręża, ale także szeroko pojęte słownictwo wojskowe od najdawniejszych czasów „[...] stanowi [...] najstarszy i najbardziej wyrazisty składnik polszczyzny od początków jej istnienia. Jest [...] niezwykle zmienne, co ma związek z nieustannym i wyprzedzającym inne dziedziny życia doskonaleniem się techniki i sztuki wojennej [...]” [9]. Wojny i walki były bowiem przez wieki wpisane w życie polityczne poszczególnych państw, a kontakty międzykulturowe miały wpływ również na warstwę leksykalną polszczyzny.

 

Kolejne hasła poniższego minisłowniczka zostały przedstawione w kolejności alfabetycznej. Poszczególne artykuły hasłowe zawierają definicję [10] oraz lokalizację materiałową; tam, gdzie to możliwe, podano wybrane przykłady łączliwości [11] (wyrażenia i zwroty o różnym stopniu łączliwości; bardzo często są one luźne). Zostały również opatrzone szerokim komentarzem, przynosząc informacje między innymi o kierunkach zapożyczania nazw oręża czy o zakresie czasowym przenikania nazw broni palnej do polszczyzny [12]. Należy pamiętać, że dokładne określenie, kiedy dany wyraz pojawił się w polszczyźnie, jest niezwykle trudne z uwagi na niekompletność źródeł leksykograficznych, gromadzących słownictwo z różnych dziedzin życia. Ponadto, nie zawsze można z całą pewnością stwierdzić, który z języków był głównym źródłem zapożyczeń, a który język stanowił medium. W ustaleniach tych nie pomagają, często sporne, analizy i porównania filologiczne, wielokrotnie podające sprzeczne, czasem implicytne informacje.

 

SŁOWNICZEK

 

armata ‘działo, ma duży kaliber, pocisk wystrzeliwany jest torem płaskim’: „Dupont, który przy armatach [wyr. K.Z.] stał, [...] dał znak, aby ognia zaprzestano” (C [13], 209); zwrot: Rychtować armaty (K, 137).

 

Według Szlesińskiego i SpXVII/XVIII leksem pochodzący od łac. vis armata [14], choć Daniela Zawadzka oraz Mariak wskazują na jego włoskie pochodzenie [15]. Można więc przypuszczać, że przedostał się do polszczyzny z języka łacińskiego poprzez medium włoskie, choć badaczka wyjaśnia, iż „[d]użych trudności przy ustalaniu pochodzenia wyrazu zapożyczonego z Włoch przysparza ogromna liczba zapożyczeń łacińskich we wszystkich językach i ciągła do dziś produktywność łaciny nie tylko we Włoszech” [16].

 

Wyraz armata nie pojawia się w Stpl., pierwsza notacja w SpXVI, z poświadczeniem z różnych tekstów, np. Kronika Polska, Litewska[!] [...] (Maciej Stryjkowski, Królewiec 1582 – StryjKron 787 [17]), Pospolite ruszenie boyne y spráwne [...] (Piotr Grabowski, [Wilno] 1595 – GrabPospR) czy Kazania Ná Niedźiele y Swięta [...], (Piotr Skarga, Kraków 1595 – SkarKaz). Odnotowany również przez Knapiusza. Szlesiński podaje przykłady użycia tego leksemu w tekstach siedemnastowiecznych, m.in.: Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia Wybawionego [...]. W Krakowie [...] (Wespazjan Kochowski, 1684 – Koch 10/9), Trąba gniewu bożego [...] Roku Pańskiego (1648 – Trąba 3/16) czy Wojna domowa z Kozaki i Tatary, potym Szwedámi, i z Węgry [...] (Anno Domini 1681 – Tw II 229/8). Wyraz pojawia się również w SpXVII/XVIII oraz SP. Również SL podaje materiał ilustracyjny, z tekstów XVI- i XVIII-wiecznych, np. z: Kroniki Marcina Kromera (Krom. 419). Linde notuje także formę harmata (brak przykładów).

 

Z powieści Kraszewskiego wyekscerpowałam ponadto deminutivum armatka: „Wiedzieli wszakże, iż z mojemi armatkami [wyr. K.Z.] oblęgać ich nie będę […]” (K, 87), odnotowane w SpXVII/XVIII oraz przez SL.

 

działo ‘broń palna, armata, duży kaliber’: „[…] siedemdziesiąt dział [wyr. K.Z.] stało z paszczami otwartymi, skierowanymi ku obozowi polskiemu” (KP, 273); wyrażenia: działo burzące (Nkd, 375), ciężkie (K cz. II, 113), Częstochowskie[!] (K cz. II, 213), forteczne (K cz. II, 152), jasnogórskie (K, 137), nieprzyjacielskie (K cz. II, 103), oblężnicze (C, 116); polowe (B, 275), szturmowe (K, 160); Szwedzkie/szwedzkie (K, 169) itp.; zwroty: bić z (PM, 70), celować (K, 157), chodzić około (K, 49), kierować (K, 163), mierzyć (K cz. II, 134), nabić (Ozk, 58), opatrywać (K, 119), pozagwożdżać (K, 163), walić z (B, 289), wykierować (K cz. II, 179) itp.

 

Brak w Stpl., natomiast SpXVI poświadcza notacje w słownikach Mączyńskiego, Knapiusza i Bartłomieja z Bydgoszczy, a także w tekstach, takich jak Wizerunek, własny żywotá człowyeká poczciwego (Mikołaj Rej, Kraków 1560 – RejWiz 69) czy Kronika Marcina Bielskiego (Kraków 1564 – BielKron 230). Szlesiński podaje dodatkowo przykładowy materiał z Marcina Kromera [...] O sprawach, dziejach i wszystkich inszych potocznościach Koronnych Polskich [...] Roku Páńskiego 1611 ( 750/3), Tw II 235/5 oraz z dzieła Paska, czyli utworów siedemnastowiecznych. Linde również cytuje teksty XVI- i XVIII-wieczne, np. Wojciecha Jakubowskiego nauka artyleryii. 8. (Jak. Art. 3, 291), Macieja Stryjkowskiego kronika Litewska[!] (Stryjk 423). Według tego badacza działo to bohemizm (czeskie dĕlo). Inne opracowania, wykorzystane na potrzeby referatu i uwzględniające etymologię wyrazów, nie wskazują na obce pochodzenie leksemu działo.

 

W powieściach Kraszewskiego można znaleźć również deminutivum działko: „Lećże [...], do naszych działek [wyr. K.Z.], niech mi wszystkie walą [...]” (PM, 83).

 

flinta – ‘jest to dawna strzelba z zamkiem skałkowym’: „Flinta [wyr. K.Z.] na ramię! […] nabijaj! celuj! pal!” (K, 53).

 

Leksem z niemieckiego Flinte [18]. Wiele zapożyczeń z języka niemieckiego to wyrazy utworzone poprzez dodanie produktywnej końcówki -a. Jest ona charakterystyczna dla rzeczowników rodzaju żeńskiego [19].

 

Nienotowany w Stpl., a także w SpXVI, SpXVII/XVIII i opracowaniu Szlesińskiego. Pojawia się w pamiętnikach Kitowicza, poświadcza go również Linde, charakteryzując jednocześnie wygląd tej broni – Pamiętnik polityczny i historyczny r. 1782 [...] (Pam 83, 2, 47) czy „Flinta [wyr. K.Z.] z bagnetem ma długości stop 6 i dwa cale” (Fr. Paprockiego Wegecyusz o sprawie rycerskiej [...] 1776 – Papr. W 1, 137).

 

fuzja ‘broń palna z zamkiem skałkowym i długą lufą’: „Całe poobiedzie trwały zabawy rycerskie [...], strzelanina z łuku a fuzyj [wyr. K.Z.] i muszkietów, z pistoletów itp.” (PM, 22).

 

Wyraz pochodzący od francuskiego fusil [20]. Forma fuzya odnotowana została w słowniku Lindego, bez podania ilustracji materiałowej. W pozostałych opracowaniach stanowiących kontekst porównawczy – brak notacji.

 

gardłacz ‘szturmak, tromblon; rodzaj broni, strzelba miała u wylotu szerszą lufę’ (def. z KP): „W istocie dział i moździerzy tylko brakowało, ale nie gardłaczy [wyr. K.Z.] i hakownic” (KP, 128).

 

Wyraz nienotowany ani w Stpl., ani w SpXVI, SpXVII/XVIII, SP oraz w słowniku Szlesińskiego. Ta nazwa broni pojawia się w słowniku leksyki wojskowej, sporządzonym przez Mariak na podstawie Trylogii Henryka Sienkiewicza, ale w formie garłacz. Obie postaci wyrazu – gardłacz i garłacz – notuje SL, jednak w innym znaczeniu niż militarne (‘wole mający na szyi’ oraz jako termin zoologiczny – gatunek gołębia [21]).

 

hak ‘ciężka strzelba wyposażona w podpórkę, lont służył do zapalania ładunku’: „Broni tylko wszelakiej moc się znalazła, samych dział sześćdziesiąt, półkartanów ośmnacie, siła kobylic i haków [wyr. K.Z.] […]” (Bg, 330).

 

Wyraz ten występuje w powieściach Kraszewskiego w dwóch znaczeniach. Oprócz broni palnej oznacza również zakrzywiony pręt do zaczepiania się na murach (osęka). Według Szlesińskiego oraz Mariak nazwa broni jest pożyczką z niemieckiego Hacke [22].

 

Leksem notowany w Stpl., jednak w innych znaczeniach niż militarne, podobnie w SpXVI, SpXVII/XVIII i SP. SpXVI jako jeden z synonimów przywołuje wyraz osęka (strona). Szlesiński notuje dwa poświadczenia materiałowe – z Tw II 43/3 oraz z Wojny chocimskiej (Wacław Potocki, wyd. z autografu z 1924 – Pot IV 485), a SL tylko jeden przykład, który pochodzi z tekstu Samuela Twardowskiego Władysław IV król [...] (1650 – Tward. Wł. 231): „Siedm tysięcy z haki [wyr. K.Z.] oginstemi Moskwy stało, potężnie ich odstrzeliwając”. Zarówno Linde, jak i Szlesiński traktują nazwę broni hak jako synonim hakownicy.

 

hakownica ‘najdawniejsza ręczna broń palna, używana przy obronie fortec (w XVI w.); pierwotnie działała na zasadzie samopału (def. z Bg); dawna strzelba zapalana lontem (def. z KP), ciężka, z hakiem do przymocowywania na murze’ (def. z Nkd): „Nasi ukryci za murami umyślnie wyprowadzonemi, razić ich mogą bez ustanku z góry, z ręcznej broni, hakownic [wyr. K.Z.] i szmigownic [...]” (Ozk, 176); zwrot: gotować (B, 341).

 

Jednym z wyrazów przejętych do polszczyzny w XV wieku w dobie husytyzmu była nazwa hakownica (czeskie hakownice) [23]. Zgodnie z klasyfikacją Andrzeja Sieczkowskiego, była to czwarta z wyróżnionych przez badacza fal wpływów czeskich na język polski [24]. Według SpXVII/XVIII wyraz ten pochodzi albo od czeskiego hakownice, albo niemieckiego Hakenbüchse. Mariak – bohemizm [25].

 

Obecność tego wyrazu już w dobie staropolskiej potwierdza Stpl.; najstarsza notacja pochodzi z 1471 (Hakownycza, akownycza), a kolejne m.in. z GórsArt [26] 220 (1495). Omawiany wyraz wystąpił również w SpXVI z poświadczeniem ze słowników Bartłomieja z Bydgoszczy oraz Knapiusza, a także z dzieł Marcina Bielskiego [Satyry], (Kraków 1567 – BielSat N) oraz BielKron i innych tekstów szesnastowiecznych. Również SpXVII/XVIII przywołuje przykłady z Thesaurusa, ponadto ilustruje użycie omawianego wyrazu m.in. przykładem z Pamiętników Paska. Szlesiński przywołuje notacje szesnastowieczne (Kronika Polska Marcina Bielskiego nowo przez [...] syná jego wydana [...] Roku Páńskiego, 1597 – Bl 621/33) i siedemnastowieczne (np. Pandora starożytna monarchów polskich [...] Roku 1643Ob 188/16, Pot V 27), a Linde siedemnasto i osiemnastowieczne – Jak. Art. 284 oraz Henryka Chełchowskiego poprzysiężony pokój, 1635 [...] – Chełch. Poprz. A. 4.

 

indyczka ‘tu: w znaczeniu staropolskim – szabla’ (def. z PM): „Przypasałem do boku swoją zwyczajną na taki raz starą indyczkę [wyr. K.Z.], która już niejednemu dała się we znaki [...]” (PM, 29), wyrażenie: stara (PM, 29).

 

W słownikach stanowiących kontekst porównawczy wyraz ten po raz pierwszy pojawia się w SL (indyczka i niepoświadczona cytatem jędyczka) jako termin zoologiczny; w znaczeniu wojskowym z jednym poświadczeniem z Tadeusza Czackiego o Litewskich i Polskich[!] prawach [...] 1801 [...] (Czack. Pr. 1, 217): „Dworackie szabelki nazywały się za Kazimierza Jagiellończyka indyczkami [wyr. K.Z.], od podobnéj do szyi indyków formy”.

 

janczarka ‘strzelba z długą lufą, ma zakrzywioną kolbę, popularna wśród Kozaków i janczarów’ (def. z Nkd): „[...] ściany były zawieszone najpiękniejszą bronią, strzelbami, ptasznicami, janczarkami [wyr. K.Z.]” (Nkd, 137).

 

Rzeczownik pochodzenia orientalnego (janczarkajanczar – tureckie jeni czeri [27]). Jak stwierdził Stefan Hrabec, w niektórych orientalnych zapożyczeniach leksykalnych „[...] odbijają się często ślady języka ukraińskiego, a nadto [...] wiele z nich, podobnie jak wyrazy rdzennie ukraińskie, dostosowało się do systemu fonologicznego, a wszystkie weszły do systemu fleksyjnego [...] polszczyzny” [28]. Wspomniany badacz zalicza do tej grupy wyrazów m.in. rzeczownik janczarka.

 

Według SpXVII/XVIII najstarsze poświadczenie lata 1656-1688 z materiałem przykładowym np. z Pamiętników Paska. Szlesiński dodatkowo podaje wcześniejsze poświadczenie, a mianowicie z Ob 211/12 z 1643 roku, ponadto z Tw 69/34 oraz osiemnastowieczne. Notacja również w SL (najwcześniejszy przykład z Stanisława Leszczyńskiego historya starego i nowego[!] Testamentu [...] (1761 – Leszcz. 76). W Pamiętnikach Paska – forma anczarka; inna odnotowana we wspomnianych źródłach forma – jańczarka.

 

karabin ‘broń palna z lufą, bywa do niej przymocowywany bagnet’: „[...] ściany były zawieszone najpiękniejszą bronią [...], karabinami [wyr. K.Z.], muszkietami, pistoletami włoskimi, bronią srebrem i złotem bogato przyozdobioną” (Nkd, 137).

 

Galicyzm [29]. Nazwa notowana tylko w SL z jednym poświadczeniem materiałowym (Jak. Art. 3, 295).

 

kartaun – ‘to działo dużego kalibru, które strzela kulami żeliwnymi’: „Kolubryny i kartauny [wyr. K.Z.] ogromnemi kulami bijąc w ściany klasztoru i mury obwodowe, nie wiele przez dzień zrządziły im uszczerbku […]” (K cz. II, 136); wyrażenie: wielki (K cz. II, 127).

 

Według Szlesińskiego oraz Mariak leksem pochodzący od niemieckiego Kartaune; według SpXVII/XVIII wyraz ten pochodzi albo od czeskiego kartán, albo niemieckiego Kartaune [30].

 

Brak notacji w Stpl. i SpXVI. Najstarsze poświadczenie przywołuje Szlesiński, cytując Tw II 162/21 – forma kartan. Badacz notuje również inne formy leksemu kartaun: Pot II 696 (1669-1672) – kartaon; Koch 25/23 (1684) – kartaun; Janina zwycięskich tryumfów [...] Jana III [...] (1744 – Rub Cc 3) – kartauna. W przykładach wymienionych przez Szlesińskiego wszystkie formy rzeczownika kartaun są zapisane wielką literą, co wskazuje na wpływy niemieckie. Leksem kartan pojawia się również w Pamiętnikach Paska, na przykład: „Z wielkich tylko kartanów okrutnie nam łajali [...]” [31]. Wyraz kartan notuje także SpXVII/XVIII, z poświadczeniami z Paska. Kolejne notacje podaje także SL, np. z Jak Art. 3, 302 czy z tekstu Archelia tj. nauka o strzelbie [...] (1643 – Archel. 8./Arch.), a w przywołanych przykładach rejestruje takie formy, jak kartan, kartaun, kartana. W słowniku Lindego pojawia się forma kartaun, wykorzystana później w powieściach historycznych Kraszewskiego o XVII stuleciu.

 

kolubra/kolubryna ‘ciężkie działo oblężnicze’: „Szwedzi nie dając poznać, że wielkie dwudziesto-cztero funtowe kartauny i kolubryny [wyr. K.Z.] nadeszły im z Krakowa, powolnie strzelali […]” (K cz. II, 127); „[…] w sobotę rano wszyscy byli na jutrzni, gdy potężnym głosem ryknęły kolubry [wyr. K.Z.] ustawione […] przeciw murom kościelnym” (K cz. II, 129); wyrażenie: szwedzka (K cz. II, 206). Brak połączeń z kolubra.

 

Według Szlesińskiego jest to zapożyczenie z łacińskiego colubrina [32] (przejście łacińskiego połączenia ri w polskie ry), a Mariak w słowniku leksyki bitewnej wskazuje język włoski [33], co pozwala sądzić, iż wyraz ten może być pożyczką pośrednią z łaciny przez medium włoskie.

 

W analizowanych utworach Kraszewskiego leksem ten pojawia się wyłącznie w powieści Kordecki, w dwóch formach – kolubryna oraz kolubra. W formie krótszej (kolubra) nie został odnotowany w żadnym z opracowań stanowiących kontekst porównawczy. Szlesiński notuje formę kolubryna, przywołując materiał ilustracyjny z Tw II 39/29 i 98/42 oraz z Koch 7/2. W SL forma koluwryna z jednym poświadczeniem z Archel. 10.

 

moździerz/możdzierz ‘rodzaj armaty’ (def. z JK): „[…] rozkazał o południu ze wszystkich dział i możdzierzy [wyr. K.Z.] dawać ognia […]” (K cz. II, 204); „[...] po chwili puszkarz na los szczęścia moździerz [wyr. K.Z.] podpalił i posłał kulę, która padła na płynących stawem” (JK, t. II, 169); wyrażenia: nabity (JK, t. II, 169), olbrzymi (Nkd, 375); zwrot: podpalić (JK, t. II, 169). Brak połączeń z możdzierz.

 

Według Szlesińskiego wyraz ten pochodzi z niemieckiego Mörser [34]. Mariak za Słownikiem etymologicznym Wiesława Borysia – bohemizm [35].

 

W Stpl. wyraz notowany po raz pierwszy z poświadczeniem z Acta capitulorum nec non iudiciorum ecclesiasticorum selecta. I-III. (Ed. B. Ulanowski MMAe XIII nr 2173 z 1478) – mosderzs oraz GórsArtRp [36] 218 z 1494 (mosgerz). SpXVI również poświadcza obecność omawianego wyrazu w tekstach, w znaczeniu militarnym, przywołując pierwsze przykłady za Knapiuszem (pierwszy z BielSat N 2 – możdżerz). Leksem ten notuje także Szlesiński w utworach siedemnastowiecznych, zwracając uwagę na różnorodność form: Bl 597/16 (mozdzerz), Ob 203/30 (moździerz); podaje również formę możdżerz, ale bez ilustracji materiałowej. Linde podaje materiał przykładowy (w znaczeniu militarnym tylko moździerz i deminutivum moździerzyk) z utworów XVII- i XVIII-wiecznych, rozpoczynając od Jak. Art. 3, 302.

 

muskiet/muszkiet ‘broń palna, nabijana kulami, używana w XVII w.’ (def. z Nkd): „Musiał on mieć na sobie nie lekką do dźwigania koszulę drucianą, na głowie misiurkę z czepcem, u boku pałasz, muszkiet [wyr. K.Z.]” (KP, 249); „Pistolety i muskiety [wyr. K.Z.] były też w użyciu stare i nowe, coraz doskonalsze […]” (Bg, 228); wyrażenia: długi (B, 275), nabity (PM, 100), nowy (B, 275), ogromny (Ro, t. II, 114/115); zwrot: chodzić około (K, 49). Brak połączeń z muskiet.

 

Według Szlesińskiego, a także Walczaka i Kurkiewicz-Rzepkowej wyraz pochodzi od francuskiego mousquet [37], według Mariak – jest to germanizm [38].

Brak notacji w Stpl., zaś SpXVI podaje materiał ilustracyjny na podstawie Thesaurusa Knapiusza: „Ostátek ludźi onych zátym poimáli / Muszkiety [wyr. K.Z.]/ wilki / kusze / od nich odebráli” (Kmita-Spit C2). Linde cytuje przykłady z XVII i XVIII stulecia (np. Jak. Art. 3, 303 czy Jana Jabłonowskiego pamiętne uprowadzenie z Bukowiny [...], 1745 – Jabł. Buk. 3). Muszkiet występuje też w tekstach twórców, takich jak: Twardowski, Potocki czy Pasek, co ilustrują Szlesiński oraz autorzy SP.

 

organki ‘szereg połączonych lufami dział oblężniczych’ (def. z Nkd): „[…] jak tylko z jednej strony dano ognia, zewsząd na znak ten odezwały się działa niecierpliwe, śmigownice i organki [wyr. K.Z.] na murach” (K cz. II, 73).

 

Brak notacji w Stpl., a SpXVI podaje dwa poświadczenia. Wyraz nienotowany przez Knapiusza, ani w SpXVII/XVIII oraz SL. U Szlesińskiego organek lub organka ( 745/18 i 393/15).

 

pistolet ‘broń palna o krótkiej lufie’: „W istocie, ona nie tylko na zamku czuwała, mężowi dodawała męstwa, ale sama z pistoletami [wyr. K.Z.] na czele oddziałów jeździła na wycieczki […]” (AP, 63); wyrażenia: francuski (KP, 128), hiszpański (PM, 132), nabity (Nkd, 302), olstrowy (PM, 128), turecki (KP, 128), włoski (Nkd, 137) itp.; zwroty: nabijać (JK, 103), opatrzyć (PM, 133).

 

Według Szlesińskiego, Walczaka oraz Mariak jest to galicyzm od francuskiego pistolet [39].

 

Brak notacji w Stpl. i SpXVI, pojawia się natomiast w SpXVII/XVIII (materiał ilustracyjny z Pamiętników Paska), a także w SP. SL przywołuje dokumentację materiałową z Zabaw przyjemnych i pożytecznych [...] (1769-1777 – Zab 13, 83).

 

półkartan ‘rodzaj działa o dużych rozmiarach do burzenia murów’ (def. z Bg): „Broni tylko wszelakiej moc się znalazła, samych dział sześćdziesiąt, półkartanów [wyr. K.Z.] ośmnacie, siła kobylic i haków […]” (Bg, 330).

 

Szlesiński notuje formy pułkartan (Tw II 43/3), pułkartaun (Rub CC 3), pułkartana (Rub Bb 2). Brak notacji w pozostałych słownikach stanowiących kontekst porównawczy. Etymologia → patrz kartaun.

 

ptasznica ‘strzelba na ptaki’: „Za sobą miał troki niewielkie, a za całe uzbrojenie szablę, sahajdak i strzelbę ptasznicę [wyr. K.Z.]” (Nkd, 10).

 

W słownikach wyraz notowany po raz pierwszy u Lindego, w znaczeniu przywołanym powyżej, bez ilustracji materiałowej.

 

rusznica ‘broń palna używana do pocz. XVII w.’: „Tymczasem mała kupka odważnych, uzbrojona w […] rusznice [wyr. K.Z.] […] i kosy nawet, pod wodzą Czarnieckiego zbierała się w podwórcu” (K, 181/182); zwroty: gotować (B, 46), nabijać (JK, 103), opatrywać (K, 157), ponabjać (JK, t. II, 162), sposobić (JK, 114), wymierzać (B, 47), wypalić z (JK, t. II, 162).

 

Bohemizm (Szlesiński, Mariak) [40] od czeskiego ručnice.

 

Wyraz notowany przez Stpl. – najstarsze poświadczenie z 1478 z MMAe XIII nr 2173 (rusnycze). Ilustrację materiałową z tekstów siedemnastowiecznych podaje Szlesiński, zwracając uwagę na różnorodność form, np. Bl 599/1 (rusznica), Ob 185/11 (ruśnica), Pot VI 695. Linde także dostrzegł tę wielość, m.in. w Stryjk. 368 (ruśnica), Rej. Wiz. 151 b (rucznica), Czack. Pr. 1, 218 (rusznica) itp., a także w tekście Kłokockiego monarchia Turecka[!] Rykota (1678 – Kłok. Turk. 236) – deminutivum ruszniczka.

 

samopał ‘broń palna z zamkiem skałkowym, samostrzelająca’: „Opowiadano o Karolu ze Słupowa Szembeku, który […] z samopału [wyr. K.Z.] przez obie oczy przestrzelony […], na zawsze ociemniałym pozostał” (Bg, 322).

 

Szlesiński uważa ten wyraz za ukrainizm (ukraiński samopał) [41].

 

Wyraz notowany pierwszy raz w tekstach siedemnastowiecznych – SpXVII/XVIII oraz SP na podstawie Pamiętników Paska. Zgodnie z SpXVII/XVIII najstarsze poświadczenie – lata 1656-1688. Wyraz występuje również w SL. Linde podaje materiał ilustracyjny, np. z tekstów: Monitora Warszawskiego (od roku 1764-1784 – Mon. 75, 591), Papr. W. 2, 113, Naruszewicza historya Chodkiewicza [...] (1781 – Nar. Chodk. 2, 401) czy Tward. Wł. 244.

 

spiż ‘tu: określenie armaty’: „Kartauny […], mniejsze działa i co było spiżu [wyr. K.Z.], zaczęły gwałtownie, za danym znakiem strzelać na twierdzę” (K cz.II, 204); wyrażenie: wielki (K cz.II, 128).

 

Według Mariak to pożyczka z języka niemieckiego [42].

 

Wyraz pierwszy raz notowany w SL, jedynie w znaczeniu kraju na pograniczu Polski i Węgier. Brak notacji w pozostałych opracowaniach stanowiących kontekst porównawczy.

 

strzelba ‘broń palna o długiej lufie; wszelka broń palna’: „Za sobą miał troki niewielkie, a za całe uzbrojenie szablę, sahajdak i strzelbę [wyr. K.Z.] ptasznicę” (Nkd, 10); wyrażenia: ręczna (K, 158/159).

 

Wyraz ten pojawia się w powieściach historycznych Kraszewskiego o XVII wieku w dwóch znaczeniach. Obok nazwy broni palnej oznacza również strzelaninę.

 

Pierwsza notacja w Stpl – jedno poświadczenie z 1447 (Prawo polskie w praktyce sądowej XIV i XV wieku [...]StPPP II nr 3303): ztrzelba. Szlesiński odnotował wyraz strzelba w tekście z 1597 (Bl 212/32), a także w różnych utworach siedemnastowiecznych, najstarsze to 293/55 (1611) oraz Ob 177/15, ponadto w Pamiętnikach Paska. SL podaje przykładowy materiał z Archel. 61, Krom. 457 czy tekstu Sprawa rycerska (Marcin Bielski, Kraków 1569 – Biel. 132).

 

szmigownica/śmigownica ‘rodzaj armaty, używana w XVII-XVIII w., długa, nabijana z tyłu’ (def. z Nkd, JK): „[…] wydał rozkazy, żeby się tylko bliżej podstępującym Szwedom ze szmigownic [wyr. K.Z.] i organków odstrzeliwano, wielkich dział nie tykając” (K cz.II, 90); „Jabłonowski usłyszawszy to pobiegł do Janasza, który już znowu śmigownicę [wyr. K.Z.] ładował” (JK, 174); wyrażenia: nabita (K cz. II, 150), stara (JK, t. II, 158), zagwożdżona (JK, t. II, 158); zwroty: ładować (JK, 174), najeżyć (śmigownicami) (K, 23), wycelować (JK, t. II, 162), wykierować (JK, t. II, 174). Brak połączeń z formą szmigownica.

 

Wyraz śmigownica został odnotowany przez Szlesińskiego z jednym przykładem użycia – Tw II 162/16; Linde notuje egzemplifikacje z dwóch tekstów: Papr. W. 1, 259. et 248 oraz Jak. Art. 1, 212. Forma szmigownica pojawia się w SL jako hasło odsyłające do śmigownica, bez ilustracji materiałowej.

 

szrotownica ‘też śrutownica, dawne działko’ (def. z Nkd): „[...] ściany były zawieszone najpiękniejszą bronią, strzelbami, ptasznicami, janczarkami, szrotownicami [wyr. K.Z.]” (Nkd, 137).

 

Brak notacji w opracowaniach stanowiących kontekst porównawczy.

 

wiatrówka ‘broń’: „[...] najwięcej zachwycała wiatrówka [wyr. K.Z.], z której [...] można było kulą zabić człowieka [...]” (Nkd, 137).

 

Wyraz poświadczony przez Lindego, np. Papr. W. 1, 246 oraz Zab. 14, 54.

 

Jak stwierdza Szlesiński, „[...] wojskowość była zawsze tą dziedziną życia, w której rodziły się i rozwijały najważniejsze osiągnięcia techniczne, wykorzystywane jako środki i narzędzia walki. [...] konieczność toczenia wojen z przeciwnikami używającymi najróżniejszych broni i sposobów walki ukazywała anachroniczność wyposażenia i powszechnej mobilizacji na zasadzie pospolitego ruszenia” [43]. Dlatego też w XVII wieku nastąpił znaczny postęp w tej dziedzinie, a słownictwo związane m.in. z nazewnictwem broni było w owym czasie powszechnie znane i używane. Jak wynika z powyższego zestawienia, nazwy broni palnej to w dużej mierze leksemy notowane po raz pierwszy właśnie w tekstach doby średniopolskiej.

 

Analiza tekstów Kraszewskiego o XVII stuleciu dostarczyła prawie 150 rzeczowników, które można zaklasyfikować do pola ORĘŻ, z czego aż 17% to nazwy broni palnej. Liczne zmiany nazw broni palnej na przestrzeni dziejów świadczą o tym, że dzięki postępowi technicznemu leksyka wojskowa rozwija się w tym okresie niezwykle szybko. Niedostatki polskiego języka w tej dziedzinie uzupełniano leksyką obcą, dlatego wśród omówionych wyrazów dominują zapożyczenia (16 z 25 leksemów). Wyraźnie przeważają pożyczki niemieckie (6) oraz francuskie (4), ale nie brakuje też bohemizmów (2), italianizmów (latynizmów) (2), orientalizmów (1), ukrainizmów (1), choć, jak pokazują przedstawione wnioski, ich etymologia jest często sporna.

 

Nazwy broni palnej wchodzą również w skład licznych związków frazeologicznych. Przedstawione przykłady dowodzą, że są to najczęściej związki luźne i łączliwe, zawężające i uściślające znaczenie wyrazów. Są to zwykle połączenia z przymiotnikami od nazw państw czy z cechami właściwymi dla danej broni, co wpływa na wzbogacenie opisów powieściowych o informacje, które przybliżają czytelnikom nie tylko wygląd oręża oraz jego przeznaczenie, ale także charakteryzują wyposażenie wojska. Zwroty, w skład których wchodzą nazwy broni palnej, wpływają na dynamikę akcji. Według dokonanego powyżej zestawienia, najwięcej odnotowanych frazeologizmów to połączenia z leksemem działo, a w dalszej kolejności z wyrazami muszkiet, rusznica, śmigownica; z pozostałymi niewiele lub wcale.

 

Zgromadzona leksyka to niezwykle ciekawy materiał do badań językoznawczych, pozwala bowiem na wieloaspektowe rozważania. Dokładniejszych wniosków dostarcza pełna prezentacja rzeczowników związanych z orężem, jednak to zadanie przekracza zakres jednego artykułu.

 


[1] J. Rossowski, Z języka wojskowego, w: „Poradnik Językowy” 1936/37, z. 6, s. 101.

[2] R. Handke, Walka, wojna, wojskowość, t. 6, seria: Słownictwo pism Stefana Żeromskiego,, Universitas, Kraków 2002; L. Mariak, Leksyka z zakresu wojskowości w „Trylogii” Sienkiewicza, cz. 2, Wydawnictwo Naukowe Uniw. Szczecińskiego, Szczecin 2009; I. Szlesiński, Słownictwo wojskowe w wybranych tekstach literackich i historycznych XVII wieku, Ossolineum, Wrocław 1985.

[3] J. Głowacki, O języku żołnierskim, „Poradnik Językowy” 1990, z. 2, s. 119-122; P. Kupiszewski, Język żołnierski, „Poradnik Językowy” 1987, z. 4, s. 273-281; P. Kupiszewski, Uwagi „o języku wojskowym”, „Poradnik Językowy” 1987, z. 5, s. 385-386; S. Marciniak, Język wojskowy, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1987; S. Marciniak, O języku wojskowym, „Poradnik Językowy” 1985, z. 7, s. 444-451; S. Marciniak, Język wojskowy; O języku wojskowym i Terminologia i frazeologia – komponenty języka wojskowego, „Wojsko Ludowe” 1984, nr 1, s. 45-49; S. Rajewski, O słownictwie wojskowym, „Przegląd Wojsk Lądowych” 1968, nr 6, s. 197-203; M. Schabowska, W kręgu słownictwa batalistycznego, w: Wariancja w języku, red. S. Gajda, WSP, Opole 1991, s. 243-247; F. Skibiński, O polskim języku wojskowym, w: „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1970, nr 3, s. 340-361.

[4] J. I. Kraszewski, Kościół Święto-Michalski w Wilnie. Wilno 1833, s. 2.

[5] Adresy bibliograficzne prac J. I. Kraszewskiego: Adama Polanowskiego, dworzanina króla Imci Jana III notatki (AP), Warszawa 1986; Bajbuza. Powieść historyczna. Czasy Zygmunta III (B), Warszawa 1986; Boży gniew. Powieść historyczna. Czasy Jana Kazimierza (Bg), Warszawa 1980; Cet czy licho? Powieść historyczna z końca XVII wieku (C), Warszawa 1978; Historia o Janaszu Korczaku i pięknej miecznikównie (JK), Warszawa 1992; Kordecki. Powieść historyczna (K), Lwów 1875; Kościół Święto-Michalski w Wilnie (), dz.cyt.; Król Piast. Powieść historyczna (KP), Warszawa 1989; Na królewskim dworze (Nkd), Warszawa 1987; Ostatnia z książąt Słuckich. Kronika z czasów Zygmunta III (Ozk), Wilno 1841; Pamiętnik Mroczka (PM). Powieść, Warszawa 1984; Rok ostatni panowania Zygmunta III. Obraz historyczny (Ro), Wilno 1833; Żywot i sprawy pana Medarda z Gołczwi Pełki z notat familijnych spisane (ŻPP), Warszawa 1876. W nawiasach podano skróty tytułów stosowane w niniejszym artykule.

[6] Leksykon wiedzy wojskowej, red. A. Kowalska, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1979, s. 54.

[7] Tamże.

[8] W dysertacji skoncentrowałam się m.in. na opisie funkcjonalno-stylistycznym czy etymologicznym (zapożyczenia) leksyki bitewnej, dokonano również kwerendy słownikowej (słowniki gromadzące historyczną leksykę, wybrane teksty źródłowe), choć trzeba podkreślić, że istniejące opracowania leksykograficzne nie dostarczają dokładnych danych o zasobie słownictwa bitewnego w dawnych wiekach, gdyż rejestrują także wyrazy z innych dziedzin życia, na przykład religijnego czy gospodarczego. Niniejszy artykuł wykorzystuje informacje zawarte w tej dysertacji.

[9] I. Szlesiński, dz. cyt., s. 7.

[10] Definicje sporządzono na podstawie opracowań wymienionych w przypisach 2 oraz 6, a także, korzystając z objaśnień podawanych przez Kraszewskiego w przypisach do poszczególnych powieści (zaznaczone, z których).

[11] Ograniczenie liczby przykładów frazeologizmów luźnych oraz łączliwych wynika z konieczności zredukowania rozmiarów prezentowanego artykułu.

[12] Kontekst porównawczy stanowiły: Słownik staropolski (Stpl), red. S. Urbańczyk, W. Twardzik, IJP PAN, Wrocław 1953-2002; Słownik polszczyzny XVI wieku (SpXVI), red. S. Bąk, M. R. Mayenowa, F. Popłowski, Ossolineum, Pan, Wrocław-Warszawa 1966- (praca w toku); http://xvii-wiek.ijp-pan.krakow.pl/pan_klient/ (SpXVII/XVIII); S. B. Linde, Słownik języka polskiego (SL), Lwów 1854; I. Szlesiński, dz. cyt.; L. Mariak, dz. cyt. W nawiasach podano skróty tytułów stosowane w niniejszym artykule.

W ustaleniu etymologii (zapożyczenia) poszczególnych wyrazów pomogły artykuły i opracowania, a także słowniki wymienione w kolejnych przypisach do sporządzonego w niniejszym artykule słowniczka.

[13] Ze względu na ograniczone rozmiary artykułu, bibliografia została objęta skrótami. Dotyczy to zarówno tytułów powieści Kraszewskiego (por. przypis 5), jak i tytułów utworów przywoływanych (bez zmian) na podstawie cytowanych opracowań leksykograficznych (por. przypis 17). Również tytuły opracowań leksykograficznych przywoływane są w postaci skrótów (por. przypis 12).

Ze względów objętościowych nie podano wszystkich poświadczeń materiałowych, tylko wybrane, np. rejestrujące różne formy jednego wyrazu czy najwcześniejsze chronologicznie, co pozwala stwierdzić, od kiedy wyraz był notowany w tekstach i słownikach. Nowsze opracowania posłużyły również jako źródła opinii etymologicznych (por. przypis 12).

Artykuł nie przedstawia szczegółowo innych znaczeń omawianego wyrazu.

[14] I. Szlesiński, dz. cyt., s. 13.

[15] D. Zawadzka, Zapożyczenia włoskie w języku polskim XVI wieku, „Kultura i społeczeństwo” 1976, nr 1, s. 124; L. Mariak, dz. cyt., s. 26.

[16] D. Zawadzka, dz.cyt., s. 124.

[17] Tytuły (w formie skróconej), skróty oraz informacje bibliograficzne (tam, gdzie to możliwe) pochodzą ze słowników i opracowań stanowiących kontekst porównawczy. Kolejne notacje w przywołanym wcześniej tekście oznaczono wyłącznie skrótem.

[18] Flinta, w: Słownik wyrazów obcych, red. E. Sobol, PWN, Warszawa 1997, s. 348.

[19] Rybicka H., Losy wyrazów obcych w języku polskim, Warszawa 1976, s. 81.

[20] Fuzja, w: Słownik wyrazów obcych, red. J. Tokarski, PWN, Warszawa 1990, s. 239.

[21] S. B. Linde, dz. cyt., t. 2, s. 23 i 26.

[22] I. Szlesiński, dz. cyt., s. 30; L. Mariak, dz. cyt., s. 95.

[23] A. Sieczkowski, Próba klasyfikacji bohemizmów spotykanych w języku polskim, „Slavia Occidentalis” 1960, 20, s. 143 oraz I. Szlesiński, Słownictwo wojskowe..., dz. cyt., s. 30.

[24] A. Sieczkowski, dz. cyt., s. 143.

[25] L. Mariak, dz. cyt., s. 95.

[26] Rozwinięcie skrótów GórsPiech, GórsArt → patrz: Słownik Staropolski, dz.cyt., t. 1, s. XIX.

[27] I. Szlesiński, dz. cyt., s. 33; L. Mariak w swoim słowniku leksyki bitewnej podaje, iż janczar to pożyczka węgierska (dz. cyt., s. 105).

[28] S. Hrabec, Elementy kresowe w języku niektórych pisarzy polskich XVI i XVII w., TNT, Toruń 1949, s. 128-131.

[29] Słownik wyrazów obcych, red. J. Tokarski, dz.cyt., s. 340.

[30] I. Szlesiński, dz. cyt., s. 35.

[31] J. Ch. Pasek, Pamiętniki, Warszawa 1669.

[32] I. Szlesiński, dz. cyt., s. 36.

[33] L. Mariak, dz. cyt., s. 119.

[34] I. Szlesiński, dz. cyt., s. 49.

[35] Cyt. za: L. Mariak, dz. cyt., s. 164.

[36] Rozwinięcie skrótu GórsArtRp → patrz: Słownik Staropolski, dz.cyt., t. 1, s. XIX.

[37] E. Kurkiewicz-Rzepkowa, B. Walczak, Uwagi nad zapożyczeniami francuskimi w polszczyźnie XVI wieku, „Studia z filologii polskiej i słowiańskiej” 1983, nr 21, s. 44 i 46, I. Szlesiński, dz. cyt., s. 49.

[38] L. Mariak, dz. cyt., s. 167.

[39] B. Walczak Galicyzmy w polszczyźnie na tle historii związków polsko-francuskich, „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN”, t. 32, 1986, s. 292, I. Szlesiński, dz. cyt., s. 65; L. Mariak, dz. cyt., s. 230.

[40] I. Szlesiński, dz. cyt., s. 90; L. Mariak, dz. cyt., s. 310.

[41] I. Szlesiński, dz. cyt., s. 92.

[42] L. Mariak, dz. cyt., s. 333.

[43] I. Szlesiński, Polskie słownictwo wojskowe w XVII wieku jako przykład związku języka z dziejami narodu, w: „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN” 1986, t. 32, s. 279.

Wróć